محبوبه عظیمزاده| شهرآرانیوز؛ سالهاست سیاستگذاران کشور در تکاپوی یافتن راهی برای افزایش نرخ فرزندآوری و جوانسازی جمعیت هستند. از تدوین سیاستهای کلی جمعیت و خانواده گرفته تا ابلاغ قانون جوانی جمعیت و گنجاندن مفاد آن در برنامه هفتم توسعه، اما آمارهای منتشر شده، حکایت از طی مسیری متفاوت دارد، مسیری که به نظر نتیجه عکس اهداف تعیینشده را نشان میدهد.
حالا سؤالی که البته جواب آن به هیچوجه سخت نیست، این است که با وجود تمام مشوقها و برنامههای حمایتی، چرا خانوادهها تمایلی به فرزندآوری بیشتر نشان نمیدهند؟ آیا تنها مشکلات اقتصادی و تورم، سد راه این تصمیم است یا عوامل فرهنگی، اجتماعی و حتی چالشهای مربوط به سلامت و باروری نیز نقشی پررنگتر از آنچه تصور میکنیم، ایفا میکنند؟
ما، همزمان با روز ملی جمعیت، بد ندیدیم نگاهی داشته باشیم به جمعیت کل کشور و استان خراسان رضوی و روندی که در سالهای اخیر طی کرده است. اعداد و ارقام موجود در این مطلب با استناد به اطلاعات مرکز آمار ایران و سازمان ثبت احوال خراسان رضوی نوشته شده است که بخشی از آن پیشتر در همین رسانه پیش روی مخاطبان قرار گرفته است.
مطابق با تعریفی که مرکز آمار ایران ارائه کرده است، منظور از جوانی جمعیت، سهم جمعیت کمتر از ۱۵ سال به کل جمعیت است. با این تعریف، در سالی که گذشت، استان سیستان وبلوچستان بیشترین سهم از جمعیت با این محدوده سنی را دارد و پس از آن استانهای خراسان جنوبی، هرمزگان و خوزستان. در مقابل، استان گیلان را میتوان مسنترین استان دانست و پس از آن، مازندران، البرز، سمنان و مرکزی را. در این میان، تراکم سنی غالب بر استان خراسان رضوی را باید ۲۵ تا ۳۰ دانست و آن را جزو استانهای جوان به حساب آورد، البته به نسبت کل کشور.
در فاصله سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۵ که سرشماریهای نفوس و مسکن در کشور انجام شد، تعداد زنان و مردان ۶۵ ساله و بیشتر تقریبا برابر یا نزدیک به هم بوده است.
از سال۱۳۹۵ به بعد، جمعیت زنان سالمند از مردان سالمند پیشی گرفته است.
انتظار میرود با طی همین روال، در سال۱۴۳۰ این شکاف به رقمی بالغ بر ۱.۲ میلیون نفر به نفع زنان برسد.
در سال۱۳۳۵ تنها ۴ درصد از جمعیت کل کشور در سنین ۶۵ ساله و بیشتر بودهاند. با گذشت زمان سهم جمعیتی آنها بیشتر شده است.
انتظار میرود در سال۱۴۳۰ حدود ۱۹ درصد از جمعیت کشور این سنین را تجربه کنند.
نکته دیگری که مهر تأییدی است بر شیوع سالمندی جمعیت در کشور و کاهش جوانی جمعیت تمرکز بر ولادتهای ثبتشده در سالهای اخیر است که روند نزولی داشته است.
مسئله دیگر این است که اگر در همین بازه زمانی این عامل را در نقاط روستایی نیز بررسی کنیم، با همین روند کاهشی روبهرو میشویم. تعداد ولادت ثبتشده در نقاط روستایی در سال۱۳۹۶ برابر با ۳۴۴هزارو ۳۵۵ نفر در مجموع دو جنس بوده است که این رقم بعد از کاهش سالانه در نهایت در سال ۱۴۰۳ به ۲۲۶هزارو ۴۳۳ نفر رسیده است.
اما آمار فوتیها در کل کشور در سالهای اخیر از چه قرار بوده است؟ کارشناسان بر این باورند که اگر روند فعلی کاهش تولدها ادامه پیدا کند، کشورمان، طی ۱۰ تا ۱۵سال آینده به نقطه صفر رشد جمعیت میرسد و سپس وارد روند منفی جمعیتی میشود، اما این جمله به چه معناست؟ یعنی تعداد ولادتهای سالانه از تعداد فوتیها کمتر میشود و در نتیجه در هر سال بخشی از جمعیت کم میشود.
رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، در گفتوگویی که به تاریخ ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ با خبرگزاری ایرنا داشت، در خلال صحبت درباره وضعیت جمعیت کشور به مسئله کاهش ازدواج، کاهش سن ازدواج و تبعات آن بر نرخ رشد جمعیت پرداخت و از این گفت که: در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۷۰هزار واقعه ازدواج در کشور ثبت شد، اما در سال گذشته این عدد به ۴۳۱هزار ازدواج رسید. یعنی حدود ۴۰هزار ازدواج کمتر ثبت شد. درحالیکه در دهههای گذشته، سالانه ۸۰۰هزار تا یک میلیون ازدواج در کشور داشتهایم. او همچنین به این نکته اشاره کرد که: میانگین سن ازدواج حدود ۱۸ تا ۱۹سال بوده است، اما اکنون این عدد به حدود ۲۸ تا ۳۲ سال رسیده و جوانان تقریبا یک دهه دیرتر ازدواج میکنند. علاوه بر افزایش سن ازدواج، فاصله ازدواج تا تولد نخستین فرزند نیز افزایش یافته است؛ در گذشته زوجین به طور میانگین دو سال بعد از ازدواج صاحب فرزند میشدند، اما اکنون این فاصله به حدود ۴.۵ سال رسیده است که طبیعتا بر تعداد فرزندان خانواده تأثیر میگذارد. اکنون که صحبت از ازدواج و تأثیر آن بر جمعیت شد، بد نیست نگاهی هم به نرخ باروری در کشور بیندازیم.
تعداد فرزند به ازای زنان ۱۵ تا ۴۹ساله
TFR کنونی: ۱.۰۳۵
TFR در چهار دهه قبل: ۷-۶.۵
نکته قابل توجه در ذکر این اعداد، این است که اگر TFR کمتر از ۲.۱ باشد، جمعیت در سطح جانشینی قرار ندارد. به عبارت دیگر، جامعه برای حفظ جمعیت خود باید به ازای هر زوج، حداقل ۲.۱ فرزند داشته باشد. پایینتر بودن این شاخص به معنای حرکت تدریجی جامعه به سمت سالمندی و در نهایت رشد منفی جمعیت است.
در سالی که گذشت، یعنی سال۱۴۰۴، با همه فرازونشیبهای اجتماعی و اقتصادی، تعداد ۸۹۲هزارو ۲۷۸ ولادت در کشور به ثبت رسیده است که از این تعداد سهم استان خراسان رضوی ثبت حدود ۸۷ هزار ولادت بوده است. همچنین، میانگین نرخ ولادت در کشور ۱۰.۵ نفر در هزار بیان شده است که این نرخ در استان ما ۱۲.۴ نفر در هزار است. به عبارت دیگر، سهم استان از کل ولادتهای کشور ۹.۸ درصد بوده است. در نهایت، نیز باید ذکر کرد که رتبه خراسان رضوی در کل کشور در نرخ ولادت، هشتم است، اما نمای جمعیتی استان به صورت جزئیتر از چه قرار بوده است؟
در سالهای اخیر اسناد و سیاستهای متعددی همچون سیاستهای کلی جمعیت، سیاستهای کلی خانواده، قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت و نیز مفاد مرتبط در برنامه هفتم توسعه با هدف تقویت بنیان خانواده و افزایش نرخ فرزندآوری تدوین و ابلاغ شدهاند. با این حال، بررسی روندهای جمعیتی نشان میدهد اثرگذاری این سیاستها در عمل محدود بوده و جهت تغییرات با اهداف مورد انتظار همراستا نیست. بخشی از این ناکامی به عوامل متعدد و نیز موانع فرهنگی و اجتماعی از جمله تغییر در سبک تصمیمگیری جوانان برای ازدواج و فرزندآوری مربوط است که همه این اتفاقها در کنار مسائل مرتبط با سلامت باروری، اثر مشوقها را به شدت کم کرده است.
